گزارش تصویری/ امامزاده سید سربخش قم

گزارش تصویری/ امامزاده شاه حمزه قم

تدارک بسیار مناسب کودهای کشاورزی یارانه ای در فروردین ۱۴۰۱

همایش “جمعیت جوانان” در قم برگزار خواهد شد

تمهیدات ویژه ترافیکی برای روز قدس و عید فطر اتخاذ می شود

مراسم عزاداری شام شهادت حضرت علی(ع) در حرم حضرت معصومه(س)

جشنواره کتابخوانی رضوی کاری قابل احترام و ستودنی است

فیلم/ یادبودهای خیابان چهارمردان قم

حضوری شدن مدارس استان بر اساس مصوبه ستاد ملی کرونا

کشف فرارهای مالیاتی و انتقال پرونده‌های مالیاتی شرکت‌های قمی به استان

بازدید شبانه استاندار قم از کشتارگاه صنعتی طیور

بازدید استاندار از ستادهای مرکزی اسکان فرهنگیان

کد خبر: 9363 ||خبر استان قم | زمان انتشار: 13:58:25 - پنجشنبه 18 فروردین 1401 | بدون نظر | |

میرزا حسن لاهیجی گیلانی کیست

یکی از عالمان متعبد و حکیمان متشرع عصر صفوی، میرزا حسن لاهیجی گیلانی قمی فرزند ملا عبدالرزاق لاهیجی است. این مقال به اندیشه و آثار و شرح حال آن حکیم، اختصاص دارد و در چند بخش، تقدیم می گردد.

به گزارش خبر استان قم، مقبره میرزا حسن لاهیجی در نزدیکی حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) و در کنار پاساژ کویتی های قم واقع شده است.

ایشان خلف صالح حکیم عارف، متکلم محقق، مولی عبدالرزاق بن علی بن حسین لاهیجی مشهور به فیاض است. عبدالرزاق یکی از فلاسفه بزرگ شیعه و از متکلمین سرشناس امامیه می باشد.

فیاض از شاگردان مبرّز حکیم مشهور صدر المتألهین ملا صدرای شیرازی و داماد آن جناب بوده است. او حکیمی متشرع و در فقه و اصول و فلسفه و کلام و عرفان، صاحب نظر بوده است. گویاترین شاهد این مدعا، اشاراتی است که خود آن بزرگوار در دیوان اشعارش به مناسبتی پیرامون تحصیلات خود می نماید؛ بدین عبارت:

 بسی دانش آموختم زاوستاد

بسی نکته ها را گرفتم به یاد

بسی بوده ام با کتاب و دعا

بسی زهدور بودم و پارسا

بسی در بغل جزوه دان داشتم

اگر رندیی بد نهان داشتم

گهی در فروغ و گهی در اصول

شدم پنجه فرسای هر بُلفضول

چه شبها که در حجره خوابم نبود

که جا داشت نانم که آبم نبود

زفقه و حدیث و اصول و کلام

زتفسیر و آداب و حکمت تمام

پی جمله یک عمر بشتافتم

زهر یک نصیب گران یافتم

گهی نیز در شعر پرداختم

زسحر بیان معجزی ساختم

تألیفات آن دانشمند گرانمایه پر از تحقیقات و ژرف نگریهای فلسفی و کلامی است که اهم آنها عبارتند از:

الف( شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر الدین طوسی، فیاض دو شرح بر این کتاب نگاشته، یکی مبسوط به نام «شوارق الالهام» و دیگری مختصر به نام «مشارق الالهام»، شرح اول در دو جلد به چاپ رسیده ولی نسخه ای از شرح دوم تاکنون شناسایی نشده است.

ب( گوهر مرا، به فارسی، که در آن یک دوره مسائل کلامی را بر مبنای مذهب شیعه اثنی عشریه، به صورت شیوا و روان و مختصر بیان کرده است. این کتاب بارها به طبع رسیده و نسخ خطی آن فراوان است.

ج( سرمایه ایمان، به فارسی، یک دوره کلام است ولی کوتاهتر از رساله سابق، این کتاب نیز به چاپ رسیده است.

د( حاشیه بر حاشیه خفری بر شرح تجرید الاعتقاد فاضل قوشچی.

ه( دیوان اشعار، او در اشعارش، «فیاض» تخلص می کرد و دارای طبعی رسا و موزون بود و قصاید و غزلیاتی به مناسبتهای مختلف سروده، دیوانش مکرر به طبع رسیده است.

فیاض لاهیجی عاقبت در سال ۱۰۷۲قمری در شهر قم دار فانی را وداع کرده و در جوار بارگاه ملکوتی حضرت معصومه(س)مدفون گردید. او داماد بزرگ ملاصدرا بوده و سه فرزند داشته، بدین اسامی: میرزا حسن (که شرح حالش موضوع این داستان است.)، ملا محمد باقر که در سال ۱۰۸۳در هند بوده و اطلاع دیگری از وی در دست نیست، میرزا ابراهیم که مؤلف کتاب القواعد الحکمیه و الکلامیه است.

در بیست و سوم و بیست و چهارم تیر ماه سال ۱۳۷۲ش، کنگره ای در بزرگداشت این حکیم عالی مقام در زادگاه وی در لاهیجان برگزار شد.(۱)

همان گونه که ذکر گردید، مادر میرزا حسن، دختر ملاصدرای شیرازی است. این زن فاضل و دانشمند، نامش «بدریه» بوده که در ۱۸ماه رمضان ۱۰۱۹چشم به جهان گشوده است.

وی ملقب به «ام کلثوم» بوده و از زنان عالم و فاضل عصر خود به شمار می رفت. تحصیلاتش را نزد پدرش انجام داده و در حدود سال ۱۰۳۴به ازدواج فیاض لاهیجی درآمد ونزد وی به تکمیل تحصیلات پرداخت و در اغلب علوم استاد شد.

می گویند که وی با علما جلسات علمی برگزار و بافصاحت و بلاغت با آنها بحث می کرد. وفات وی در سال ۱۰۹۰ق. صورت گرفته است. او خواهر «صدریه» و «زبیده» است.(۲)

میرزا حسن لاهیجی در نزد چنان پدری و چنین مادری پرورش یافت و مراتب رشد و کمال را پیمود.

تاریخ دقیق تولد وی در دست نیست. شیخ آقا بزرگ تهرانی احتمال داده که تولد وی در سال ۱۰۴۵صورت گرفته است. اما درباره محل تولد وی، چون پدرش عبدالرزاق ساکن قم بود و در همین شهر با دختر ملاصدرا ازدواج کرده، به گمان قریب به یقین، تولد میرزا حسن در شهر قم اتفاق افتاده است. چنان که صاحب ریاض العلماء به این مطلب اشاره کرده و تأکید دارد.(۳)

میرزا حسن، تحصیلات خود را نزد پدر آغاز و چندین سال از محضر وی استفاده کرد اما از سایر اساتید وی در کتابهای تذکره و شرح، چیزی ذکر نشده و از آثار وی نیز مطلبی در این زمینه به دست نمی آید.

اما اینکه قزوینی در «تتمیم امل الآمل» عنوان نموده که میرزا حسن هنگام فوت پدرش در سال ۱۰۷۲ق. عاری از فضل و کمال بوده، و بعد از آن توسط شاگردان پدرش تربیت شد.(۴)مطلبی است که چندان علمی و تحقیقی به نظر نمی رسد. زیرا چند اثر علمی و تحقیقی از میرزا حسن در دست است که قبل از فوت پدرش (سال ۱۰۷۲) تألیف نموده است. مانند مجمع البحرین و حاشیه وافی فیض کاشانی و دیگر آثار، که در بخش آثار بدانها اشاره خواهد شد.

البته این را نیز نباید نادیده گرفت که میرزا حسن لابد مدتهایی را بعد از پدر نزد شاگردان وی تلمّذ نموده و به ظن قوی نزد حکیم قاضی سعید قمی و همچنین شوهر خاله خود، فیض کاشانی تحصیل نموده است.

قزوینی همچنین ذکر می کند که او مدتی برای تحصیل به عتبات عالیات (نجف اشرف و کربلا و سامرا) سفر نموده است. و در فقه و اصول در آن سرزمین نزد استادان عصر، شاگردی کرده است، اما تاریخ این سفر و استادان وی در این دیار معلوم نیست.(۵)

میرزا حسن لاهیجی پس از آنکه مدتی را در عتبات عالیات بسر برد و در نزد اساتید بزرگ حوزه های علمیه نجف و کربلا استفاده شایان نمود و به مراحل والایی از علم و حکمت دست یافت، آنگاه به شهر مقدس قم بازگشت و به مطالعه، تحقیق، تألیف و تصنیف کتب ارزشمند پرداخت و نیز با تکیه بر کرسی تدریس همانند پدر، در مدرسه معصومیه قم، شاگردان فاضلی را تربیت نمود. در اینجا تنها به ذکر چند تن از این شاگردان که در کتب تراجم نامی از آنها برده شد، بسنده می گردد:

– ۱میر عبدالرحمن فرزند سید کمال الدین.

نصر آبادی در کتاب خود وی را از شاگردان میرزا حسن لاهیجی به شمار آورده و نوشته است که وی از سادات نجیب قم است. و هم اکنون نیز در نزد میرزا حسن مشغول تحصیل علم است.(۶)

– ۲مرتضی فرزند روح الامین حسینی.

به احتمال قوی او از شاگردان میرزا حسن لاهیجی است؛ چنان که بر دو کتاب استادش به نامهای: مصابیح الهدی و مفاتیح المنی حاشیه زده است و این حواشی در سال ۱۱۱۵نگاشته شده است.(۷)

– ۳محمد فرزند صفی الدین سید محمد حسینی.

وی رساله «مجمع البحرین فی تطبیق العالمین» میرزا حسن لاهیجی را نسخه برداری کرده و در آخر محرم ۱۱۰۴آن را به اتمام رسانده است و در نهایت از میرزا حسن لاهیجی به عنوان استاد خویش نام برده و از وی تجلیل نموده است.(۸)

– ۴میرزا محمد تقی شریف رضوی قمی.

این شخصیت، نوه پسری ملاصدرا، صاحب اسفار اربعه و پسر دائی میرزا حسن لاهیجی است که در شهر قم نزد پسر عمه خویش، علم حکمت و حدیث آموخته است و از میرزا حسن، اجازه نقل روایت نیز دارد.

میرزا حسن مانند پدر خود در کلام، فلسفه، حدیث و فقه و عرفان صاحب نظر بوده و در هر کدام از این علوم آثار گرانقدری از خود به یادگار گذاشته است. فهرست آثار لاهیجی به ترتیب موضوعی چنین است:

الف: کلام یا اصول دین. لاهیجی در این موضوع چند اثر قابل توجه دارد که عبارتند از:

 1.شمع یقین یا آینه دین: شامل اصول پنجگانه اعتقادی به صورت مفصل در پنج باب، که باب امامت شرح و بسط بیشتری نسبت به سایر بابها دارد. این اثر در سال ۱۳۰۳ش. در تهران به چاپ رسیده و نسخ خطی آن فراوان است.(۹) این اثر مهمترین اثر کلامی و اعتقادی لاهیجی به شمار می رود.

۲.اصول دین یا اصول خمسه: این کتاب در حقیقت تلخیصی از شمع یقین مؤلف است و لاهیجی در آن، اصور پنج گانه اعتقادی را توضیح داده است.

۳.سرّ مخزون یا اثبات الرجعه: بحث مفصلی است پیرامون موضوع «رجعت» بر مبنای عقیده شیعه و با استناد به آیات و روایات آن را اثبات کرده است.

۴.دُرّ مکنون یا جواب الاعتراض: لاهیجی در این اثر، اعتراض اهل سنت را بر شیعیان، مبنی بر اینکه: چرا حضرت علی(ع)به جهت نداشتن انصار قیام نکرد لکن امام حسین(ع)با اینکه یار نداشت، قیام نمود؟ پاسخ داده است.(۱۰)

۵.حاشیه بر شوارق الالهام پدرش: این حواشی در هامش شوارق الالهام به چاپ رسیده است.

ب: فقه: لاهیجی در این موضوع چند اثر نگاشته است. بدین اسامی:

۶.رساله الزکیه الزکاتیه: در بیان احکام زکات و مسایل آن.

۷.هدیه المسافر: در بیان احکام شخص مسافر از قبیل حکم سفر، نماز و روزه به صورت فتوایی و از اینجا معلوم می شود که او قوه اجتهاد و استنباط احکام فقهی را داشته است.(۱۱)

۸.رساله فی الغیبه: در موضوع غیبت و احکام و مسایل آن.

۹.تزکیه الصحبه یا تألیف المحبه: ترجمه ایست از کتاب «کشف الریبه فی احکام الغیبه» شهید ثانی با افزودگیهایی از خود لاهیجی.(۱۲)

ج: دعا. لاهیجی سه اثر در دعا از خود بر جای گذارده است. با عنوان:

۱۰.جمال الصالحین: در دعا و زیارت نظیر زادالمعاد ملامحمد باقر مجلسی، شامل دیباچه ای و دوازده باب و هر باب در چند فصل، تماماً در صد و سی و دو فصل، لاهیجی این اثر را در سال ۱۰۷۳ق. تألیف نموده و در ماده تاریخ تألیف آن، این مصرع را سروده است:

«جمال الصالحین مجموعه شد آداب ایمان را»

این اثر به طبع رسیده و نسخ خطی آن فراوان است.

۱۱.شرح صحیفه سجادیه، شرح مفصلی است بر صحیفه سجادیه در سه جلد بزرگ،(۱۳) که جلد سوم آن در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.(۱۴)

۱۲.تحفه المسافر: گزیده ایست از جمال الصالحین که در آن دعاهایی که به سفر و مسافرت مربوط است، درج نموده است.

د: فلسفه. لاهیجی چند اثر مهم در فلسفه از خود بر جای نهاده، که نمایانگر اندیشه های فلسفی وی است.

۱۳.زواهر الحکم: در بیان مسائل فلسفه به صورت استدلالی در یک مقدمه در سه مقصد و سه باب هر کدام در چند مطلب، این رساله در ضمن منتخباتی از آثار حکمای ایران جلد سوم به چاپ رسیده است.

۱۴.روایع الکلم و بدایع الحکم: در سه باب هر کدام در چند مقصد و هر مقصد در چند مشکوه. شاگرد لاهیجی، سید مرتضی بن امیر روح الامین حسینی مختاری، تعلیقاتی بر این اثر نگاشته است.(۱۵)

۱۵.مصابیح الهدی و مفاتیح المنی: مسائل فلسفه را در یک مقدمه و سه باب با عناوین «مصباح  مصباح» به صورت استدلالی بیان نموده است.

۱۶.مصباح الدرایه: میرزا حسن در کتاب مصابیح الهدی به این کتاب حواله داده، لکن تاکنون نسخه ای از آن شناسایی نشده است.

۱۷.مجمع البحرین: رساله کوتاهی است در بیان مسائل فلسفه به طرز بدیع و با عناوین ظریف. تألیف آن در سال ۱۰۷۰به پایان رسیده است.

۱۸.الشجره المنهیه: رساله کوتاهی است در اثبات واجب الوجود، سبک این رساله شبیه مجمع البحرین و عناوین آن «حبه، فاکهه» است.

۱۹.ابطال التناسخ بثلاثه براهین: رساله مختصری است که مؤلف در آن با سه برهان، تناسخ را رد نموده است. شیخ آقا بزرگ گفته که نسخه ای از این رساله در ضمن کتابهای شیخ جعفر سلطان العلماء موجود است.(۱۶)

۲۰.حقیقه النفس یا رساله در تجرد نفس ناطقه: در ردّ گفتار کسانی که تجرد نفس انسان را نفی می کنند و ردّ ادله آنها و اثبات تجرد نفس.

ه: آشتی میان فلسفه و کلام. میرزا حسن در رفع اختلاف بین فلاسفه و متکلمین و ایجاد وحدت بین آنها، دو رساله در این موضوع نگاشته است که یکی به فارسی و دیگر به عربی با این عناوین:

۲۱.آینه حکمت: به فارسی، در سه باب هر یک در چند فصل، عنوان بابها چنین است:

اول: تعریف و حقیقت حکمت و بیان فضیلت آن، در سه فصل.

دوم: در ذکر مسائلی که بر سر آنها نزاع کنند، در ده فصل.

سوم: در ذکر بعضی اخبار و ذکر اقوال و احوال جمعی از علماء که صریح یا مشعر است به فضل و مدح حکمت و حکما، در دو فصل.(۱۷)

۲۲.الفه الفرقه: به عربی در دوازده فصل که به منزله ترجمه عربی آینه حکمت است.(۱۸)

.حاشیه الوافی: میرزا حسن، کتاب وافی فیض کاشانی را استنساخ نموده و حاشیه هایی بر آن نگاشته است، نسخه آن که از کتاب الصوم تا کفاره یمین بوده در کتابخانه حسینیه شوشتریهای نجف، موجود است.(۱۹)

۲۴.فهرس ابواب قطعه من الوافی: فهرستی است که لاهیجی بر ابواب کتاب وافی فیض کاشانی نگاشته است.(۲۰)

آثار منسوب

علاوه بر این آثار. رساله های دیگری در فهارس به نام میرزا حسن لاهیجی معرفی شده که کتاب مستقلی نیستند بلکه اغلب یا نام دیگری از همین رساله ها هستند یا قطعه ای از آنها می باشند. این رساله ها عبارتند از:

۲۵.تقیه: حزین لاهیجی در سوانح خود در ضمن تألیفات میرزا حسن آن را نام برده ولی ما نسخه ای از آن را سراغ نداریم و گویا منظور وی همان کتاب «درّ مکنون» بوده که در وجه تقیه حضرت علی(ع)نگاشته است.(۲۱)

– ۲۶الخوف و الرجاء: به همان رساله اصول دین است که در فهرست دانشگاه با این نام معرفی شده است.(۲۲)

– ۲۷ربط الحکمه بالتصوف: شیخ آقا بزرگ در الذریعه ۲۴۲/۱۰ذکر نموده، ولی به اعتقاد نگارنده نام دیگری از الفه الفرقه مؤلف است.

– ۲۸سؤالات یورد لبطلان الحکمه و جوابات شافیه اوردها اهل الحکمه: به فارسی، در فهرست دانشگاه(۲۳) از آن یاد شده، ولی به نظر می رسد که بخشی از کتاب آینه حکمت باشد.

– ۲۹قدم و حدوث عالم: در فهرست دانشکده الهیات(۲۴) از آن یاد شده و شیخ آقا بزرگ نیز به نقل از آن در الذریعه(۲۵)، آن را کتاب مستقلی برای میرزا حسن معرفی کرده است، ولی این بخش موجود در آن کتابخانه، فصل پنجم کتاب آینه حکمت است.

پی نوشت ها:

۱ شرح حال مفصل فیاض لاهیجی در مصادر زیر قابل دسترسی است:

روضات الجنات ۱۹۶/۴آتشکده آذر ۸۴۶/۲مجمع الفصاء ۲۷/۲ریحانه الادب ۳۶۳/۴تذکره نصرآبادی، ۱۵۶تذکره ریاض العارفین، ص ۳۸۲برگزیده گوهر مراد، ص ۱۲و ۱۳مقالات کنگره بزرگداشت حکیم ملا عبدالرزاق لاهیجی، مفاخر اسلام .۲۴/۷

۲ مشاهیر زنان ایرانی و پارسی گوی از آغاز تا مشروطه، محمد حسن رجبی، ص .۲۸

۳ رک: ریاض العلماء. مولی عبداللّه افندی، ج ۳ص .۲۰۷

۴ تتمیم امل الآمل، ص .۱۰۸

۵ همان.

۶ تذکره نصرآبادی، ص ۳۶۵و همچنین رک: طبقات اعلام الشیعه، الکواکب المنتشره، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۸۰و الذریعه الی تصانیف الشیعه، آقا بزرگ تهرانی، ج ۹ص ۶۸۶رقم .۴۷۸

۷ طبقات اعلام الشیعه، ص .۱۷۹

۸ فهرست کتابهای خطی کتابخانه مجلس سنا، ج ۱ص .۱۴۴

۹ برای آشنایی بیشتر با یان کتاب ارزشمند به مقاله «میرزا حسن لاهیجی و شمع یقین او» منتشر در مجله وقف میراث جاویدان، سال دوم (۳۷۳ش)، شماره پنجم، ص ۹۳ – ۸۸و فهرست نسخه های خطی فارسی، منزی .۹۶۷/۲فهرست کتابخانه مرعشی ۱۸۹/۲۷و فهرست کتابخانه تربیت تبریز، ص ۹۳و فهرست کتابهای ادبی و عرفانی خطی کاخ گلستان، بدری اتابای، ص ۵۱۳ – ۵۱۱و الذریعه ۲۳۳/۱۴مراجعه شود.

۱۰ این سه اثر یعنی اثر ردیف ۲و ۳و ۴به تصحیح نگارنده، در ضمن وسایل فارسی حسن بن عبدالرزاق لاهیجی، در سال ۱۳۷۵منتشر شده است.

۱۱ این اثر نیز در ضمن رسایل فارسی لاهیجی چاپ شده است.

۱۲ این اثر نیز در ضمن رسایل فارسی لاهیجی چاپ شده است.

۱۳ الذریعه الی تصانیف الشیعه، .۳۴۹/۱۳

۱۴فهرست نسخه های خطی آستان قدس رضوی. .۳۲۴/۱۵

۱۵ الذریعه ۱۵۳/۴و ۹۰/۶نسخه های خطی موجود از روایع الکلم در مقدمه رسائل فارسی لاهیجی ص ۲۹معرفی گردید. در اینجا باید متذکر شد که نسخه دیگری از آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره ۸۸۳موجود است و در فهرست نسخ خطی آن کتابخانه ج ۳ص ۲۹۸معرفی شده است.

۱۶ الذریعه .۶۷/۱

۱۷ این رساله در ضمن رسایل فارسی لاهیجی منتشر شده است.

۱۸ نسخه های خطی این رساله در مقدمه رسایل فارسی لاهیجی ص ۲۵بعد از سطر چهاردهم معرفی شده ولی تیتر آن که نام رساله بوده، در حروفچینی اشتباهاً حذف شده است.

۱۹ الذریعه .۲۲۹/۶

۲۰ همان ۳۹۹/۱۶رقم .۱۸۷۹

۲۱ سوانح حزین، منتشره در اول دیوان حزین ص ۱۶نجوم السماء ص ۱۸۴الذریعه .۴۰۴/۴

۲۲ فهرست نسخه های خطی دانشگاه تهران .۱۵۱۱/۱۰

۲۳ همان ۶۷۵/۱۶مجموعه شماره ۷۶۹۸برگهای ۸۱و .۸۲

۲۴ فهرست نسخ خطی کتابخانه دانشکده الهیات، ص .۱۱۰

۲۵ الذریعه، .

منبع:پایگاه علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه

استفاده از این مطلب با ذکر منبع بلامانع است

ارسال نظر


آخرین اخبار
Translate »